Nhạc sĩ Anh Bằng – Nghệ thuật đưa thơ vào ca khúc – Tân nhạc Việt Nam

0
69


Trong sự nghiệp sáng tác của nhạc sĩ Anh Bằng có gần 1000 bài, theo nhạc sĩ Anh Bằng cho biết thì có khoảng một nửa trong đó là ông lấy ý từ một bài thơ hoặc phổ nguyên bài, hoặc cảm hứng từ bài thơ mà viết nên lời ca mới cho bài hát.

Hồi ở Saigon trước năm 1975, Anh Bằng đã có một số bài nhạc phổ thơ nổi tiếng, khi qua Hoa Kỳ ông vẫn hăng say sáng tác và có thêm nhiều ca khúc phổ từ các bài thơ được ca sĩ trình diễn và khán giả ưa thích.

Muốn biết rõ tài năng đưa thơ vào ca khúc của một nhạc sĩ thì phải đọc nguyên tác bài thơ rồi so sánh với lời ca của ca khúc. Có trường hợp một bài thơ bình thường nhưng khi biến thành bài hát thì nghe rất thấm thía, nhưng lại có bài thơ rất hay nhưng khi chuyển thành ca khúc thì lại mất đi nét thi vị.

Thi ca tức là thơ và ca hát, gắn bó với nhau vì ngôn ngữ Việt Nam có năm dấu sắc huyền hỏi ngã nặng tạo nên âm điệu trầm bổng. Thơ là đề tài, là nguồn cảm hứng dồi dào cho các nhạc sĩ viết nên các bài hát, vì họ có thể dùng các lời thơ để chuyển thành ca từ hoặc lấy ý tưởng của bài thơ và câu thơ để đặt các lời ca cho nhạc phẩm.

Xin kể ra một vài bài hát để hiểu thêm về nghệ thuật đưa thơ vào ca khúc của nhạc sĩ Anh Bằng.

Bài hát Nếu Vắng Anh

Thập niên 60, bài hát Nếu Vắng Anh ra đời được nồng nhiệt đón nhận. Lời ca như sau:

Nếu vắng anh ai dìu em đi chơi trong chiều lộng gió.
Nếu vắng anh ai đợi chờ em khi sương mờ nẻo phố.
Nếu vắng anh ai đón em khi tan trường về,
kề bóng em ven sông chiều chiều,
gọi tên người yêu.

Nếu vắng anh ai ngồi gần em thêm hương nồng đêm giá.
Nếu vắng anh ai dệt vần thơ cho em hồng đôi má.
Nếu vắng anh ai ngắm môi em tươi nụ cười,
Làn tóc xanh buông lơi tuyệt vời, chan chứa mộng đời

Nhưng thôi em biết rằng khi núi sông chưa thái bình trên khắp nơi.
Anh đi vì nguồn sống, vì ngày mai, vì tự do liều thân tranh đấu.

Có những đêm âm thầm nghe tin vang xa ngoài tiền tuyến.
Nhớ đến anh oai hùng xông pha gian nguy vòng chinh chiến.
Phút luyến thương em chắp hai tay lên nguyện cầu
Mộng ước quê hương thôi hận sầu ta sớm gần nhau.

Thông tin trên internet có ghi rằng bài hát này được Anh Bằng phổ nhạc từ bài thơ Cần Thiết của thi sĩ Nguyên Sa, bài thơ như sau:

Không có anh lấy ai đưa em đi học về
Lấy ai viết thư cho em mang vào lớp học khuya
Ai lau mắt cho em ngồi khóc
Ai đưa em đi chơi trong chiều mưa

Không có anh lấy ai cười trong mắt
Ai ngồi nghe em nói chuyện thu phong
Ai cầm tay mà dắt mùa Xuân
Nghe đường máu run từng cành lộc biếc

Ôi những lúc em cười trong đêm khuya
Lấy ai nhìn những đường răng em xinh
Đôi mắt sáng là hành tinh lóng lánh
Lúc sương mù ai thở để sương tan

Không có anh nhỡ ngày mai em chết
Thượng Đế hỏi anh sao tóc em buồn
Sao tay gầy, sao đôi mắt héo hon
Anh sẽ phải cúi đầu đi về địa ngục

Đối chiếu lời ca và lời thơ với nhau thì chỉ thấy có một sự tương đồng về chủ đề là nỗi mong nhớ của người con gái thấy thiếu vắng người yêu con trai mà thôi. Một người nói là “nếu vắng anh”, một người nói là “không có anh”, giống ý mà khác chữ. Trong tờ nhạc phát hành trước năm 1975 cũng không ghi tên Nguyên Sa. Tuy nhiên có lần nhạc sĩ Anh Bằng nói về hoàn cảnh sáng tác bài Nếu Vắng Anh như sau:

“Bạn bè đọc cho tôi nghe bài thơ Cần Thiết của Nguyên Sa, tôi cảm ý bài thơ này và viết nên ca khúc Nếu Vắng Anh. Lời ca hoàn toàn khác với lời thơ và đoạn giữa tôi đặt thêm ý nghĩa về người con gái có người yêu là lính chiến vắng xa. Sau đó thi sĩ Nguyên Sa yêu cầu tôi ghi là phổ thơ của ông và tôi cũng chìu theo”

Bài hát Hoa Học Trò

Bài hát nổi tiếng về tuổi học trò này được Anh Bằng phổ từ thơ của thi sĩ Nhất Tuấn, được coi là một trong những nhạc phẩm với nghệ thuật đưa thơ vào ca khúc thành công nhất của Anh Bằng.

Nguyên tác của bài thơ lục bát dễ thương này:

Bây giờ còn nhớ hay không
Ngày xưa hè đến phượng hồng nở hoa
Ngây thơ em rủ anh ra
Bảo mình nhặt phượng về nhà chơi chung

Bây giờ còn nhớ hay không
Anh đem cánh phượng bôi hồng má em
Để cho em đẹp như tiên
Em không chịu, sợ phải lên trên trời

Lên trời hai đứa đôi nơi
Thôi em chỉ muốn làm người trần gian
Hôm nay phượng nở huy hoàng
Nhưng từ hai đứa lỡ làng duyên nhau

Rưng rưng phượng đỏ trên đầu
Tìm em, anh biết tìm đâu bây giờ
Bao nhiêu kỷ-niệm ngày xưa
Gửi vào đây một bài thơ cuối cùng

Bây giờ còn nhớ hay không
Đến người em nhận làm chồng? Mà thôi…

Còn dưới đây là lời ca của bài hát Hoa Học Trò do Anh Bằng phổ nhạc:

Bây giờ còn nhớ hay không?
Ngày xưa hè đến phượng hồng nở hoa
Ngây thơ anh rủ em ra
Bảo nhặt hoa phượng về nhà chơi chung

Bây giờ còn nhớ hay không?
Bây giờ còn nhớ hay không?
Bây giờ còn nhớ hay không?

Anh đem cánh phượng tô hồng má em
Để cho em đẹp như tiên
Nhưng em không chịu
Sợ phải lên trên trời

Sợ phải lên, sợ phải lên trên trời
Sợ phải lên, sợ phải lên trên trời

Lên trời hai đứa đôi nơi
Thôi em chỉ muốn là người trần gian
Hôm nay phượng nở huy hoàng
Nhưng từ khi hai đứa lỡ làng duyên nhau

Rưng rưng phượng đỏ trên đầu
Tìm em anh biết tìm đâu bây giờ
Bây giờ tìm kiếm em đâu
Bây giờ tìm kiếm em đâu

Bây giờ chỉ thấy thương đau

Bài hát Hoa Học Trò thường được song ca nam nữ như Vũ Khanh – Ý Lan, Hương Lan – Tuấn Vũ, Diễm Liên – Nguyên Khang… Riêng Ngọc Lan – Duy Quang đã khuất bóng cho nên khi nghe lại bài này cho cảm giác nuối tiếc kỷ niệm thật vời vợi.

Người phổ nhạc không dùng 4 câu cuối của bài thơ; nhưng lặp lại thêm 2 lần câu “bây giờ còn nhớ hay không” để cho ý nhạc được phong phú. Tuy lặp lại lời ca nhưng chữ “bây giờ” của câu trước là nốt Si và Fa Thăng, và chữ “bây giờ” của câu sâu là nốt Si và Sol, tạo nên sự thay đổi với hợp âm khác nhau. (Si Fa Thăng Fa Thăng Re Si Si / Si Sol Sol Re Si Si)

Cũng những nốt nhạc này, tác giả đã đặt lời thêm cho 2 câu kết thúc ca khúc: Bây giờ tìm kiếm em đâu, Bây giờ chỉ thấy thương đau… làm cho bài hát thêm nỗi sầu chất ngất. Cái khéo của nhạc sĩ Anh Bằng là đã chọn đúng cái hơi thở của bài thơ qua câu “Bây giờ còn nhớ hay không” để gắn những nốt nhạc thích hợp mà tạo nên câu hát bay bổng.

Từ câu thơ “Nhưng em không chịu sợ lên trên trời”, nhạc sĩ đặt thêm hai câu “sợ phải lên, sợ phải lên trên trời”, câu sau có nốt nhạc cao hơn câu trước cho cảm giác như bay lên trời thật.

Nghệ thuật đưa thơ Nhất Tuấn vào bài hát của Anh Bằng trong bài Hoa Học Trò thật tự nhiên và làm cho lời thơ sinh động hơn. Việc đưa thêm những đoạn nhạc lăp lại giúp cho ca khúc tránh khỏi sự đơn điệu thường thấy khi phổ thơ lục bát.

Ca khúc Chuyện Giàn Thiên Lý

Bài hát nổi tiếng làm nên tên tuổi của ca sĩ Mạnh Đình này được phổ từ bài thơ Nhà Tôi của thi sĩ Yên Thao. Nguyên tác bài thơ rất dài :

Tôi đứng bên này sông
Bên kia vùng địch đóng
Làng tôi đấy xạm đen màu tiết đọng

Tre cau buồn tóc rũ ướt mơ sương
Màu trăng vôi lồm lộp mấy khung tường
Nếp đình xưa người hỡi đau gì không?

Tôi là anh lính chiến
Rời quê hương từ dạo máu khơi dòng
Buông tay gầu vui lại thuở bình Mông

Ghì nấc s.ú.n.g nhớ ơi ngày chiến thắng
Chân chưa vẹt trên nẻo đường vạn dặm
Áo nào phai không sót chút màu xưa

Ðêm hôm nay tôi trở về lành lạnh
Sông sâu buồn lấp lánh sao lưa thưa
Tôi có người vợ trẻ đẹp như thơ
Tuổi chớm đôi mươi cưới buổi dâng cờ
Má trắng mịn thơm thơm mùa lúa chín

Ai đã qua mà chẳng từng bịn rịn
Rời yêu thương nào đã mấy ai vui?
Em lặng buồn nhìn với lúc chia phôi
Tôi mạnh bước mà nghe hồn nhỏ lệ

Tôi còn người mẹ
Tóc đã ngả màu bông
Tuổi già non thế kỷ

Lưng gầy uốn nặng kiếp long đong
Nắng mưa từ buổi tang chồng
Tơ tằm rút mãi cho lòng héo hon

Ôi xa rồi! Mẹ tôi
Lệ nhòa mi mắt trông con phương trời

Có từng chợt tỉnh đêm vơi
Nghe giòn tiếng s.ú.n.g nhắc lời chia ly:
Mẹ ơi! Con mẹ tìm đi
Bao giờ hết giặc con về mẹ vui

Ðêm nay trời lành lạnh
Sông sâu mừng lấp lánh sao lưa thưa
Ống quần nâu đã vá mụn giang hồ
Chắc tay s.ú.n.g tôi mơ về Nguyễn Huệ

Làng tôi kia bên trại thù quạnh quẽ
Trông im lìm như một nắm mồ ma
Có còn không! Em hỡi mẹ tôi già?
Những người thân yêu khóc buổi tôi xa

Tôi là anh lính chiến
Theo quân về giải phóng quê hương
Mái đầu xanh bụi viễn phương
Bước chân đất đạp xiêu đồn luỹ địch

Này, anh đồng chí!
Người bạn pháo binh
Ðã đến giờ chưa nhỉ?
Mà tôi nghe như trại giặc tan tành

Anh rót cho khéo nhé!
Không lại nhầm nhà tôi
Nhà tôi ở cuối thôn Đồi
Có giàn thiên lý
Có người tôi thương

Về hoàn cảnh sáng tác bài thơ này, có một tài liệu ghi lại lời thi sĩ Yên Thao như sau:

“Năm 1949, tôi công tác văn nghệ tại Quân đội liên khu 3, theo một đơn vị đánh vào một đồn binh Pháp đồn trú cạnh sông ở một làng đồi. Trong lúc đợi chờ giờ nổ s.ú.n.g, tôi trò chuyện với anh em và được biết ở đơn vị này có một cậu quê ở ngay làng đồi đó. Phía bên ấy đang còn mẹ và vợ. Cậu ta lấy vợ được chừng tháng thì chiến tranh bùng nổ. Chàng trai lên đường đi kháng chiến, chia tay người vợ trẻ. Trong câu chuyện, mấy lần cậu ta nhắc tới giàn thiên lý của nhà mình. Tôi rất thích câu chuyện và viết nên bài thơ “Nhà Tôi”. Có lẽ người viết đã hòa nhập được với người kể nên bài thơ được đông đảo anh em lính thuộc và nhanh chóng được phổ biến cả vào các chiến trường Nam Bộ. Không chỉ lính xuất thân từ nông thôn, cả những lính thành phố cũng tìm thấy thấp thoáng trong bài thơ những nét hợp với mình. Rất nhiều người nghĩ đó là tôi viết về tôi, bà xã tôi cũng nghĩ thế.”

Bài thơ được viết từ thời kháng chiến chống Pháp, nhưng phải đến gần nửa thế kỷ sau, Anh Bằng mới phổ nhạc cho bài thơ, đưa cho Mạnh Đình hát và nâng tên tuổi anh vụt sáng trên bầu trời hải ngoại năm 1993.

Tôi đứng bên này sông, bên kia vùng lửa khói.
Làng tôi đây, bao năm dài chinh chiến từng lũy tre muộn phiền.
Tôi có người vợ ngoan, đẹp như trăng mười sáu, cưới rồi đành xa nhau.

Nhớ đôi môi nàng hiền, xinh xinh màu nắng.
Má nàng hồng thơm mùi thơm lúa non.

Ai ra đi mà không từng bịn rịn
Xa người yêu mà dễ mấy ai vui
Em nhìn theo bằng nước mắt chia phôi
Tôi mạnh bước mà nghe hồn nhỏ lệ

Này anh lính chiến, người bạn pháo binh.
Mẹ tôi tóc sương từng đêm nghe đạn pháo rơi thật buồn.
Anh rót cho khéo nhé, kẻo lầm vào nhà tôi.
Nhà tôi ở cuối chân đồi,
có giàn thiên lý, có người tôi thương

Bài hát không sử dụng nguyên vẹn lời thơ của Yên Thao mà chỉ phỏng thơ. Cách dùng ý thơ và thêm lời nhạc một cách uyển chuyển thể hiện được cái tài đặt lời dựa theo thơ của Anh Bằng, làm cho bài hát trở nên mượt mà tình cảm, chiếm được cảm tình của người nghe nhạc: Mẹ tôi tóc sương từng đêm nghe đạn pháo rơi thật buồn…

Ca khúc Anh Còn Nợ Em

Bài hát phổ thơ vào những năm cuối đời của nhạc sĩ Anh Bằng được nhiều người hát là bản Anh Còn Nợ Em, thơ của Phạm Thành Tài.

Nhạc sĩ Anh Bằng sinh thời có kể rằng đọc được tập thơ nhỏ của Phạm Thành Tài, có mấy bài thơ ngắn, rồi thích thú phổ thành bản Anh Còn Nợ Em. Lời ca như sau:

Anh còn nợ em
Công viên ghế đá
Công viên ghế đá
Lá đổ chiều êm

Anh còn nợ em
Dòng xưa bến cũ
Dòng xưa bến cũ
Con sông êm đềm

Anh còn nợ em
Chim về núi nhạn
Trời mờ mưa đêm
Trời mờ mưa đêm

Anh còn nợ em
nụ hôn vội vàng
nụ hôn vội vàng
Nắng chói qua song

Anh còn nợ em
Con tim bối rối
Con tim bối rối
Anh còn nợ em

Và còn nợ em
Cuộc tình đã lỡ
Cuộc tình đã lỡ
Anh còn nợ em

Trong mỗi đoạn nhạc, có 4 câu thơ mà có câu lặp lại hai lần, toàn bài câu “anh còn nợ em” lập lại 8 lần; đó là nét riêng của ca khúc và lặp lại mà nghe không chán.

Khi bài hát phổ biến, nhạc sĩ Anh Bằng nhờ người tìm tác giả bài thơ và khi tìm được thì thi sĩ Phạm Thành Tài đã qua đời hơn mười năm. Ông chép tay bài nhạc Anh Còn Nợ Em và tặng cho người vợ của thi sĩ làm kỷ niệm.

Sau đây là nguyên tác bài thơ của Phạm Thành Tài:

Anh còn nợ em
Công viên ghế đá
Lá đổ chiều êm

Anh còn nợ em
Dòng xưa bến cũ
Con sông êm đềm

Anh còn nợ em
Chim về núi Nhạn
Trời mờ, mưa đêm

Anh còn nợ em
Nụ hôn vội vã
Nắng chói qua rèm

Và còn nợ em
Cuộc tình đã lỡ
Con tim anh mềm
Anh còn nợ em 


Ca sĩ Nguyên Khang hát Anh Còn Nợ Em

Một ca khúc ngắn, lời ca chỉ có mấy câu lặp đi lặp lại nhưng nghe vẫn hay, vẫn thấm thía lòng khán giả. Bài Anh Còn Nợ Em trở thành một nét lạ trong nghệ thuật phổ thơ của nhạc sĩ Anh Bằng.

Nghệ thuật phổ thơ muôn màu muôn vẻ. Nhạc sĩ Anh Bằng còn nhiều bài hát dựa vào thơ được khán giả mến chuộng. Bài viết này kể ra mấy bản tiêu biểu Hoa Học Trò, Chuyện Giàn Thiên Lý, Anh Còn Nợ Em để thưởng thức nghệ thuật đưa thơ vào ca khúc của ông.

Bài viết này được dựa theo ý bài viết phân tích của nhà báo Trần Chí Phúc. Nhạc sĩ Anh Bằng lúc sinh thời, sau khi đọc bài viết này, đã gửi một email cho Trần Chí Phú với nội dung dí dỏm như sau:

“Anh Phúc thân mến,

Hôm nay ngồi đọc lại lần nữa bài viết của anh: ANH BẰNG – NGHỆ THUẬT ĐƯA THƠ VÀO CA KHÚC. Bài viết rất hay, nhưng Phúc Trần đã tiết lộ hết những mánh lới của bác Anh Bằng (BAB) ra cho thiên hạ biết thì BAB đâu còn bí quyết nào để mà làm ăn sinh sống hihihi. Nếu BAB mà đói vì mánh lới phổ thơ không còn ai không biết thì chắc chắn BAB sẽ phải xách khăn gói đi theo anh Phúc để kiếm ăn, khi đó anh Phúc đừng chạy trốn BAB đó nghen.

Cám ơn anh Phúc nhiều lắm, đã viết cho bác một bài rất giá trị. BAB cầu chúc anh Phúc nhiều sức khỏe đễ mãi mãi sử dụng cây viết phục vụ Cộng đồng và quê hương. Anh Phúc nhớ cầu nguyện cho BAB nhé.

BAB”

Theo Trần Chí Phúc

Trả lời

Nhập nội dung bình luận
Nhập tên của bạn